نمايي از زندگاني حضرت امام محمد باقر عليه السلام
ابو جعفر، امام محمد باقر (ع) پنجمين آفتابي است که بر افق امامت، جاودانه درخشيد.زندگيش سراسر دانش و ارزش بود، از اين رو باقر العلوم ناميده شد، يعني شکافنده دشواريهاي دانش و گشاينده پيچيدگيهاي معرفت.
خصلت آفتاب است که هماره گام بر فرق ظلمت مينهد و در لحظههاي تاريک، بر افق زمان ميرويد تا ارزشهاي مهجور و نهان شده در سياهي جهل و جور را، دوباره جان بخشد و آشکار سازد.
او نيز در عصر حاکميت جور و تشتت انديشههاي ديني امت اسلام، تولد يافت تا پيام آور معرفت و احياگر اسلام ناب محمدي (ص) باشد.
ولادت
حضرت ابو جعفر، باقر العلوم، در شهر مدينه تولد يافت.و بر اساس نظريه بيشتر مورخان و کتابهاي روايي، تولد آن گرامي در سال 57 هجري بوده است. (1) اين نقل، با رواياتي که نشان ميدهد امام باقر (ع) به هنگام شهادت جد خويش ـ حسين بن علي (ع) ـ در سرزمين طف حضور داشته و سه سال از عمرش ميگذشته است هماهنگي دارد. (2)
در روز و ماه ولادت آن حضرت نيز نقلهاي مختلفي ياد شده است:
الف ـ سوم صفر 57 هجري. (3)
ب ـ پنجم صفر 57 هجري. (4)
ج ـ جمعه اول رجب 57 هجري. (5)
د ـ دوشنبه يا سه شنبه اول رجب 57 هجري. (6)
بيشتر محققان با ترجيح نظريه نخست، يعني سوم صفر آن را پذيرفتهاند.
تبار والاي امام باقر (ع)
امام محمد باقر (ع) از جانب پدر و نيز مادر، به شجره پاکيزه نبوت منتهي ميگردد.
او نخستين مولودي است که در خاندان علويان از التقاي دو بحر امامت (نسل حسن بن علي و حسين بن علي عليهما سلام) تولد يافت: (7)
پدر: علي بن الحسين، زين العابدين (ع) .مادر: ام عبد الله، فاطمه، دختر امام حسن مجتبي (ع) (8)
مادر گرامي امام باقر (ع) نخستين علويهاي است که افتخار يافت فرزندي علوي به دنيا آورد . (9) براي وي کنيههايي چون ام الحسن و ام عبده آوردهاند، اما مشهورترين آنها، همان ام عبد الله است.
در پاکي و صداقت، چنان نمونه بود که صديقهاش لقب دادند. (10)
امام باقر (ع) مادر بزرگوار خويش را چنين توصيف کرده است:
«روزي مادرم کنار ديواري نشسته بود، ناگهان ديوار ريزش کرد و در معرض ويراني قرار گرفت، مادرم دست بر سينه ديوار نهاد و گفت، به حق مصطفي (ص) سوگند، اجازه فروريختن نداري.ديوار بر جاي ماند تا مادرم از آن جا دور شد.سپس ديوار فرو ريخت. (11)
نام و کنيه
نام آن حضرت محمد است.اين نامي است که رسول خدا (ص) از دير زمان براي وي برگزيده بود .
جابر بن عبد الله انصاري يار ديرين پيامبر (ص) افتخار دارد که سلام رسول خدا را به امام باقر (ع) ابلاغ کرده است.از بيان او ـ که بتفصيل خواهد آمد ـ استفاده ميشود که نامگذاري امام باقر (ع) به وسيله پيامبر اکرم (ص) صورت گرفته است.کنيه آن گرامي ابو جعفر (12) است و جز اين کنيهاي براي وي نقل نکردهاند. (13)
القاب
براي امام باقر (ع) اين القاب ياد شده است:
1 ـ باقر.
اين لقب مشهورترين القاب آن حضرت بشمار ميآيد و بيشتر منابع بدان تصريح کردهاند. (14)
در بيان فلسفه تعيين اين لقب براي وي، آمده است:
ـ شکافنده معضلات علم و گشاينده پيچيدگيهاي دانش بود. (15)
ـ به دليل گستردگي معارف و اطلاعاتي که در اختيار داشت، باقر ناميده شد. (16)
ـ بدان جهت که در نتيجه سجدههاي بسيار، پيشانيش فراخ گشته بود. (17)
ـ احکام را از متن قوانين کلي، استنباط و استخراج ميکرد. (18)
2 ـ شاکر
3 ـ هادي
4 ـ امين ـ شبيه، به جهت شباهت آن حضرت به رسول خدا (ص) (19).
همسران
در منابع تاريخي، براي امام باقر (ع) دو همسر و دو «ام ولد» (20) نام بردهاند.
همسران عبارتند از:
1 ـ ام فروة دختر قاسم بن محمد بن ابي بکر.
او هر چند از نسل ابو بکر بود، اما همانند پدرش قاسم بن محمد حق امامان را مي شناخت و اهل ولايت معصومين (ع) بود، چنان که در روايتي از امام رضا (ع) آمده است که روزي نام قاسم بن محمد نزد آن حضرت برده شد، امام فرمود: او به ولايت و امامت اعتقاد داشت. (21)
2 ـ ام حکيم دختر اسيد بن مغيره ثقفي.
فرزندان
براي امام باقر (ع) هفت فرزند ياد کردهاند، پنج پسر و دو دختر.
1 ـ جعفر بن محمد الصادق (ع (
وي مشهورترين، ارجمندترين و با فضيلت ترين فرزند امام باقر (ع) ميباشد که از ام فروة زاده شد و نسل امامت از طريق او استمرار يافت.
2 ـ عبد الله بن محمد.او يگانه برادر امام صادق (ع) بشمار ميآيد که هم از ناحيه پدر و هم از ناحيه مادر با آن حضرت متحد است.مورخان وي را صاحب فضل و صلاح دانستهاند و متذکر شدهاند که فردي از بني اميه به او سم خورانيد و او را به شهادت رساند. (22)
3 ـ ابراهيم بن محمد، از ام حکيم.
4 ـ عبيد الله بن محمد، از ام حکيم.
5 ـ علي بن محمد.
6 ـ زينب بنت محمد، اين دو (يعني زينب و علي) از يک مادرند که ام ولد بوده است.
7 ـ ام سلمه، مادر وي را نيز ام ولد دانستهاند. (23)
برخي از منابع، تنها شش فرزند براي امام باقر (ع) نام بردهاند و بر اين باورند که امام باقر فرزندي به نام عبيد الله نداشته است. (24)
گروهي ديگر گفته اند: امام باقر (ع) دو دختر نداشته است، بلکه زينب و ام سلمه در حقيقت دو نام براي يک دختر است. (25)
پينوشت
1 ـ در سال تولد امام باقر (ع) جهار نقل وجود دارد که عبارتند از: سالهاي 56، 57، 58، 59 هجري در اين ميان نقل دوم، يعني سال 57 از پشتوانه تاريخي و حديثي بيشتري برخوردار است.برخي از منابعي که سال 57 را ياد کردهاند عبارتند از: دلائل الامامة 194 اصول کافي 2/372، ارشاد مفيد 2/56، مصباح المتهجد 557، اعلام الوري 259، مناقب ابن شهر آشوب 4/210، روضة الواعظين 1/207، کفاية الطالب 455، وفيات الاعيان 4/..174.و منابعي که سال 58 را سال ولادت امام باقر (ع) دانستهاند عبارتند از: اثبات الوصية 150 ـ 153، عيون المعجزات 75 و منابعي که سال 59 را نقل کرده اند چنينند: فرق الشيعة 61، عمدة الطالب 138 ـ 139، بحار 46/217 به نقل از مصباح کفعمي.
2 ـ ر.ک: سبائک الذهب 74، عيون المعجزات 75، اخبار الدول و آثار الاول .11
3 ـ کشف الغمة 2/318، الفصول المهمة 211، مصباح کفعمي 522، نور الابصار شبلنجي 142، و...
4 ـ تذکرة الائمة، لاهيجي .125
5 ـ دلائل الامامة 94، مصباح المتهجد 557، اعلام الوري .259
6 ـ اعيان الشيعة 1/ .650
7 ـ انه اول من اجتمعت له ولادة الحسن و الحسين (ع) .رک: مناقب ابن شهر آشوب 4/208، عمدة الطالب 138 ـ 139، نور الابصار، مازندراني .51
8 ـ برخي منابع، ام عبد الله، فاطمه را فرزند حسن مثني (حسن بن حسن) دانسته اند مانند : تذکرة الخواص 302، وفيات الاعيان 4/174.اما بيشتر منابع وي را فرزند بي واسطه امام حسن مجتبي (ع) به شمار آوردهاند مانند: تاريخ يعقوبي 2/320، فرق الشيعة، نوبختي 61، دلايل الامامة 95، اصول کافي 2/372، اثبات الوصية 150، اعلام الوري 259، تذکرة الخواص 302، البداية و النهاية 9/309، اخبار الدول و آثار الاول ...111
9 ـ هي اول علوية ولدت علويا.دلائل الامامة .95
10 ـ همان.
11 ـ عيون المعجزات 75، اثبات الهداة 5/270، بحار 46/217، نور الابصار، مازندراني 44، الانوار البهية .115
12 ـ مثير الاحزان، جواهري 237، تاريخ ابن خلکان 2/23، تاج المواليد، طبرسي/39، المعارف 215، سير اعلام النبلاء، 4/401 و...
13 ـ الفصول المهمة 211، بحار 46/216، سيرة الائمة الاثني عشر 2/ .200
14 ـ سبائک الذهب 74، عيون الاخبار، ابن قتيبه 1/312، ارشاد مفيد 2/156، تذکرة الخواص 302، مرآة الجنان 1/248، تاريخ ابن وردي 1/248، روض الرياحين 67، الصواعق المحرقة 210، شذرات الذهب 1/ .149
15 ـ تاريخ يعقوبي 2/302، سير اعلام النبلاء 4/402، الفصول المهمة 211، شذرات الذهب 1/ .149
16 ـ تاج المواليد 39، کشف الغمة 2/318، تذکرة الخواص 302، اعيان الشيعة 1/ .650
17 ـ تذکرة الخواص 302، اعيان الشيعة 1/ .650
18 ـ البداية و النهاية 9/ .309
19 ـ اين القاب در منابع زير آمده است: دلائل الامامة 94، تاج المواليد 39، کشف الغمة 2/318، تذکرة الخواص 5/302، احقاق الحق 12/165 و...
20 ـ ام ولد به کنيزي گفته ميشود که از مولاي خود صاحب فرزند شده باشد.
21 ـ ذکر عند الرضا (ع) القاسم بن محمد...و سعيد بن المسيب فقال: کانا علي هذا الامر ...قرب الاسناد 210، بحار 46/ .366
لازم به يادآوري است که در متن حديث قاسم بن محمد دايي امام موسي بن جعفر (ع) ياد شده که جد مادري به جاي آن صحيح است و آنچه مينمايد که مراد از قاسم بن محمد همان جد مادري است، ذيل حديث ميباشد.
22 ـ الفصول المهمة .221
23 ـ برخي از منابع که اين هفت تن را ياد کردهاند عبارتند از: ارشاد مفيد 2/172، تاج المواليد 118، مناقب 4/210، تذکرة الائمة .216
24 ـ طبقات ابن سعد 5/236، تذکرة الخواص .306
25 ـ اعلام الوري 265، کشف الغمة 2/322، الفصول المهمة 221، بحار 46/ .365
منبع
زندگي سياسي امام باقر (ع)، ترابي، احمد
اضافه کردن به هرWebsite